In 2014 deed de commissie Elias forse aanbevelingen over de IT-infrastructuur van het Rijk. Terwijl die aanbevelingen werden besproken, gedebatteerd en gearchiveerd, liepen de Toeslagenaffaire, de aardbevingsschade in Groningen en de WIA-chaos bij UWV gewoon door. Miljarden aan herstelkosten die de overheid niet had begroot en elders hard nodig had. Vorig jaar analyseerde Arre Zuurmond in Dwars door de Orde hoe de overheid haar informatie beheert en waarom dat structureel tekortschiet.

Twee grondige diagnoses, van twee mensen die wisten waar ze over praatten. En toch. De IT-kosten bij de politie alleen al stegen in vier jaar met 33 procent, van 671 naar 890 miljoen euro.

Er is een derde laag, een die Elias noch Zuurmond hebben benoemd: niet wat er mis is in de informatiehuishouding, maar waarom het structureel niet te repareren valt zolang de keuze voor het bestandsformaat onbesproken blijft.

Als burger die informatie opvraagt over zijn toeslagdossier of zijn aardbevingsschade, krijg je doorgaans één grote stapel ongestructureerde documenten. Zie daar maar chocola van te maken. Die bende is geen toeval. Het is een directe afspiegeling van hoe die informatie verspreid over tientallen systemen is opgeslagen.

Een overheid die haar eigen informatie niet op schaal kan doorzoeken en beredeneren, is niet soeverein over haar eigen geheugen. Een burger die zijn dossier opvraagt en een onnavolgbare stapel terugkrijgt, een rechter die het bewijsmateriaal niet kan reconstrueren, dat zijn geen technische problemen.

Een democratische rechtsstaat vereist dat besluiten navolgbaar zijn: wie besloot wat, wanneer, op basis waarvan. Als informatie opgesloten zit in bestandsformaten die geen doorzoekbaar spoor achterlaten, is die navolgbaarheid structureel onmogelijk. De bewijsketen is er nooit aangelegd.

Verantwoording afleggen is een wettelijke plicht, maar structureel onuitvoerbaar zolang beslisketens zijn vastgelegd in formaten die geen logische verbinding kunnen leggen tussen wat er is besloten en waarom.

Digitaliseren is een fysieke werkelijkheid naar een computer brengen. Informatiseren is die informatie zo opslaan dat een computer weet wat wat is en er over kan redeneren. Een Word-document is een gedigitaliseerd vel papier en een PDF in wezen een fotokopie. Een ambtenaar die een dossier moet reconstrueren zoekt handmatig door bestanden die een computer in milliseconden zou kunnen doorlopen en combineren.

De overheid moet niet investeren in AI maar in IA: informatiearchitectuur. Met AI ram je met een bulldozer door de voordeur. Met IA had je gewoon met een sleutel naar binnen gekund.

Om te zien wat erin staat moet een mens ze openen en lezen. Op één document maakt dat niet uit. Op tienduizenden dossiers wel. Dus zetten we AI in, maar AI-modellen werken probabilistisch: ze schatten de meest waarschijnlijke betekenis van wat ze tegenkomen. Een computer die deterministisch redeneert op gestructureerde data weet het zeker, en overheidsbesluitvorming vereist zekerheid, geen waarschijnlijkheid. En dat kost ongelooflijk veel rekenkracht, stroom en schaars koelwater, allemaal hulpbronnen die we momenteel veel beter elders kunnen inzetten.

Bij het UWV kostte zo'n overzicht een data-analist weken werk. Een teamlid van de Pilot Informatieautonomie, waar we voor uitvoeringsorganisaties onderzoeken of deze aanpak snel schaalbaar is, deed het in twintig minuten. Gratis, lokaal op zijn eigen computer, zonder extra kosten. Het verschil was het bestandsformaat.

Op het moment van dit schrijven worden in diverse grote overheidsorganisaties opnieuw fouten gemaakt die over een aantal jaren tot miljarden schade gaan leiden.

Er moet dringend een goed gesprek gevoerd worden, in bestuurskamers en aan de techneutentafels: zijn de bestandsformaten die wij gebruiken wel computeruitleesbaar? Hier zijn gelukkig geen miljardenprogramma's voor nodig, ook geen nieuwe wetten en geen nieuwe leveranciers. We kunnen veel meer met minder, en dat is hard nodig. Eén concrete eerste stap: leg bij elke nieuwe aanbesteding als harde eis vast dat de informatie die een systeem produceert computeruitleesbaar moet zijn. Daar is geen nieuwe wet voor nodig.

Een computer die duizend dossiers tegelijk doorloopt ziet de patronen die geen enkel mens kan zien. Om te doorgronden waar het structureel misging en weer mis zal gaan. Elke computer die bij de overheid gebruikt wordt kan dit gewoon. Er is geen dure software voor nodig. Het werkt echter alleen als je het juiste bestandsformaat gebruikt, en dat is momenteel zelden het geval.

Dit opiniestuk van Kees Verhoeven en Martijn Aslander verscheen op 17 juni 2026 in de Volkskrant.

← Terug naar Bevindingen